آخرین بازبینی منابع: ۹ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۸ آبان ۱۴۰۵
برای دوی کوهستان و تریل در نظام دوومیدانی، مرجع اصلی World Athletics و قاعدهٔ فنی TR57 است. برای اسکای‌رانینگ و ورتیکال در چارچوب مسابقات اسکای، مرجع فدراسیون بین‌المللی اسکای‌رانینگ (ISF) است. برای اوریئنترینگ، مرجع فدراسیون بین‌المللی اوریئنترینگ (IOF) است. هر سه نظام ممکن است در یک محیط طبیعی فعالیت کنند، اما قواعد فنی، مسیر تأیید مسابقه و شیوهٔ نظارتشان متفاوت است. در سطح ملی نیز باید جداگانه مشخص شود کدام نهاد صلاحیت تأیید ورزشی و کدام مرجع اختیار صدور مجوز محلی را دارد. مقررات World Athletics · اسناد ISF · قواعد مسابقات IOF
| رشته | مرجع مقررات | سند رسمی |
|---|---|---|
| دوی کوهستان و تریل | World Athletics | قاعدهٔ TR57 |
| اسکای‌رانینگ و ورتیکالِ اسکای | ISF | مقررات ISF |
| اوریئنترینگ | IOF | مقررات IOF |
۱. نهادهای متولی هر رشته
دوی کوهستان و تریل در نظام دوومیدانی. World Athletics در ۱۹۱۲ در استکهلم تأسیس شد و مقر آن در موناکو است. انجمن جهانی دوی کوهستان (WMRA) در ۱۹۸۴ در زوگنو ایتالیا با نام اولیهٔ ICMR تشکیل شد و شریک تخصصی دوی کوهستان است. انجمن بین‌المللی تریل‌رانینگ (ITRA)، انجمنی غیرانتفاعی با حوزهٔ فعالیت جهانی، در ژوئیهٔ ۲۰۱۳ تأسیس شد و شریک تخصصی تریل است. سند پایه، بخش C2.1 کتاب مقررات World Athletics و قاعدهٔ TR57 است. در قهرمانی‌های جهانی و منطقه‌ای، راهنمای فنی WMTRC و اسناد همان رویداد نیز باید بررسی شود. تاریخچهٔ World Athletics · مقر World Athletics · تاریخچهٔ WMRA · ساختار ITRA · متن قاعدهٔ TR57 · قهرمانی جهانی کوهستان و تریل
اسکای‌رانینگ، ورتیکال اسکای و اسکای‌اسنو. ISF در ۲۰۰۸ جانشین فدراسیون ورزش در ارتفاع شد که در ۱۹۹۵ شکل گرفته بود. در سند فنی، نشانی ثبتی آن در پوشیاوو سوئیس و نشانی عملیاتی آن در بیه‌لای ایتالیا آمده است. ISF از ۲۰۱۶ عضو واحد تخصصی UIAA است. قواعد ورزشی ISF، مقررات برگزارکنندگان و حسب مورد مقررات اختصاصی قهرمانی، سری یا گواهی مسیر باید بررسی شوند. تاریخچهٔ ISF · قواعد ورزشی ISF · مقررات برگزارکنندگان ISF · اسکای‌رانینگ در UIAA
اوریئنترینگ یا جهت‌یابی ورزشی. IOF در ۱۹۶۱ در کپنهاگ تأسیس شد و دفتر آن در کارلستاد سوئد است. چهار شاخهٔ آن جهت‌یابی پیاده (FootO)، جهت‌یابی با دوچرخهٔ کوهستان، جهت‌یابی با اسکی و جهت‌یابی دقیق (TrailO) هستند. قواعد همان شاخه، استاندارد نقشه، مشخصات نقاط کنترل و مقررات ویژهٔ رویداد، حسب مورد، مبنا قرار می‌گیرند. تاریخچهٔ IOF · دفتر IOF · قواعد مسابقات IOF · استاندارد نقشه‌نگاری IOF
فوق‌ماراتن، اولتراتریل و کراس‌کانتری. انجمن بین‌المللی فوق‌ماراتن‌دوندگان (IAU)، تأسیس ۱۹۸۴ در اتریش، نهاد تخصصی فوق‌ماراتن و یکی از شرکای قهرمانی جهانی کوهستان و تریل است. برای رقابت‌های تحت پوشش IAU، مقررات همان رقابت بررسی می‌شود. برای اولتراتریل در نظام World Athletics، قاعدهٔ TR57 و مقررات رویداد مبنا هستند. دوی صحرانوردی یا کراس‌کانتری نیز در ساختار World Athletics و انجمن‌های قاره‌ای آن و تحت قاعدهٔ TR56 قرار دارد. تاریخچهٔ IAU · قهرمانی‌های IAU · قهرمانی جهانی کوهستان و تریل · مقررات World Athletics
تفاوت رشته‌ها در عمل. در TR57، مسیر باید طوری علامت‌گذاری شود که ورزشکار برای دنبال کردن آن به مهارت ناوبری نیاز نداشته باشد. در FootO، انتخاب مسیر و یافتن نقاط کنترل با نقشه بخشی از مسابقه است. TrailO هم شاخهٔ جهت‌یابی دقیق IOF است. در مقررات ورزشی ISF مصوب دسامبر ۲۰۲۵، اسکای‌رانینگ در ارتفاع کم، متوسط و زیاد تعریف می‌شود و سقف دشواری صعود درجهٔ II در مقیاس UIAA است. بنابراین عبارت عمومی «بالاتر از ۲۰۰۰ متر» برای تعیین انطباق یک مسابقه کافی نیست. متن قاعدهٔ TR57 · قواعد مسابقات IOF · قواعد ورزشی ISF
در همان مقررات ISF، ردهٔ VERTICAL مسابقه‌ای صرفاً سربالایی با حداقل ۸۰۰ متر صعود و میانگین شیب دست‌کم ۲۰ درصد است. دست‌کم ۵ درصد طول مسیر باید شیب بیش از ۳۳ درصد داشته باشد و برای حداقل صعود تلورانس ۵ درصدی در نظر گرفته شده است. Vertical Kilometer® معیار جداگانه‌ای با محوریت حدود ۱۰۰۰ متر صعود در مسیری کوتاه دارد. برای تأیید یک مسیر مشخص باید سند همان رده یا رویداد را بررسی کرد. قواعد ورزشی ISF · راهنمای طبقه‌بندی ISF
۲. وظایف و اهداف نهادها
World Athletics و WMRA. World Athletics قواعد مشترک مسابقه را منتشر می‌کند. WMRA تخصص طراحی و ادارهٔ رقابت‌های دوی کوهستان را به این چارچوب می‌آورد، جام جهانی این رشته را از طرف World Athletics مدیریت می‌کند و رده‌بندی تخصصی دارد. در قهرمانی مشترک جهانی WMTRC، World Athletics با WMRA، ITRA و IAU همکاری می‌کند. نخستین دورهٔ مشترک پس از تعویق دورهٔ ۲۰۲۱، در سال ۲۰۲۲ در چیانگ‌مای برگزار شد. مقررات World Athletics · جام جهانی دوی کوهستان · قهرمانی جهانی کوهستان و تریل · تاریخچهٔ دوره‌های قهرمانی مشترک
ITRA. این انجمن به توسعهٔ تریل، ارزیابی مسیر، محاسبهٔ امتیاز دشواری، شاخص عملکرد دوندگان و انتشار توصیه‌های ایمنی، سلامت و امداد می‌پردازد. TR57 از روش «کیلومتر تلاش» ITRA برای طبقه‌بندی دشواری استفاده می‌کند. دریافت امتیاز مسیر یا ثبت نتیجه کارکرد ارزیابی و رده‌بندی دارد. تأیید طرح امداد و مجوز برگزاری باید جداگانه پیگیری شود. ساختار ITRA · ارزیابی مسیر ITRA · رده‌بندی ITRA · راهنمای ایمنی ITRA · متن قاعدهٔ TR57
ISF و UIAA. ISF قواعد ورزشی و الزامات برگزارکنندگان، تقویم و قهرمانی‌های خود، ارزیابی مسیر و مسابقه در برنامه‌های مربوط و فهرست داوران بین‌المللی را پوشش می‌دهد. مقررات برگزارکنندگان، مسئولیت خدمات پزشکی و طرح نجات را بر عهدهٔ کمیتهٔ محلی می‌گذارد و رعایت دستورالعمل‌های کشور میزبان را نیز می‌خواهد. UIAA، تأسیس ۱۹۳۲، در استاندارد تجهیزات کوه‌نوردی، درجه‌بندی دشواری و همکاری تخصصی ایمنی نقش دارد. سند اجرایی مسابقهٔ اسکای را ISF منتشر می‌کند. اسناد ISF · مقررات برگزارکنندگان ISF · داوران بین‌المللی ISF · اسکای‌رانینگ در UIAA · تاریخچهٔ UIAA
IOF. شورای IOF قواعد رقابت و مقررات ویژهٔ جام جهانی را تصویب می‌کند. کمیسیون‌های تخصصی هر شاخه در توسعهٔ فنی مشارکت دارند. فدراسیون استانداردهای نقشه‌نگاری، سازوکار رده‌بندی و آموزش و اعتباردهی ناظر فنی رویداد را منتشر می‌کند. در رویداد دارای رده‌بندی جهانی، ناظر فنی بر کیفیت اجرا و اعمال راهنمای مسابقه نظارت دارد. قواعد مسابقات IOF · استاندارد نقشه‌نگاری IOF · اعتباردهی ناظر فنی IOF · درخواست میزبانی IOF
IAU. این انجمن در توسعه و استانداردسازی فوق‌ماراتن و برگزاری قهرمانی‌های جهانی و منطقه‌ای حوزهٔ خود نقش دارد. اهمیت آن در رویدادهایی مانند قهرمانی‌های ۱۰۰ کیلومتر و ۲۴ ساعت مستقیم است. در اولتراتریل، نوع رقابت و نظام تأیید آن مشخص می‌کند چه سندی حاکم است. تاریخچهٔ IAU · قهرمانی‌های IAU · قهرمانی جهانی کوهستان و تریل
۳. رتبه‌بندی ساختاری و اهمیت
این رتبه‌بندی تحلیلی است و بر اختیار انتشار قواعد، دامنهٔ اثرگذاری و نقش در اجرای مسابقه تکیه دارد. جایگاه هر نهاد باید در چارچوب همان رشته خوانده شود.
رتبهٔ ۱، مراجع جهانی قواعد رشته. World Athletics در نظام دوومیدانی برای کوهستان، تریل و کراس‌کانتری، ISF برای اسکای‌رانینگ و ورتیکالِ تحت پوشش آن، و IOF برای اوریئنترینگ، نقطهٔ شروع تعیین قواعد فنی و شرایط تأیید ورزشی هستند. مقررات World Athletics · اسناد ISF · قواعد مسابقات IOF
رتبهٔ ۲، نهادهای تخصصی جهانی. WMRA، ITRA، IAU و UIAA در ادارهٔ مسابقات، ارزیابی، راهنمای ایمنی یا استاندارد تجهیزات اثرگذارند. WMRA جام جهانی کوهستان را اداره می‌کند و IAU در حوزهٔ فوق‌ماراتن مرجع تخصصی جهانی است. جام جهانی دوی کوهستان · راهنمای ایمنی ITRA · قهرمانی‌های IAU · اسکای‌رانینگ در UIAA
رتبهٔ ۳، نهادهای قاره‌ای و منطقه‌ای. شش انجمن منطقه‌ای World Athletics، شوراهای قاره‌ای ISF و ساختارهای منطقه‌ای IOF قهرمانی و توسعهٔ رشته را در حدود اختیار خود پیش می‌برند. مقررات قهرمانی دوی خارج از جادهٔ اروپا نمونه‌ای از مقررات اختصاصی یک قهرمانی قاره‌ای است. مقررات انجمن‌های قاره‌ای World Athletics · مقررات قهرمانی دوی خارج از جادهٔ اروپا · شوراهای قاره‌ای ISF · مناطق IOF
رتبهٔ ۴، فدراسیون‌های ملی و مراجع داخلی. فدراسیون عضو، هیئت‌های استانی و مراجع محلی برای اعتبار ورزشی در تقویم داخلی و امکان اجرای رویداد در محل نقش مستقیم دارند. فدراسیون دوومیدانی فرانسه نمونه‌ای از تبدیل چارچوب ورزشی به مقررات ملی، فرم‌های اجرایی و نظام برچسب مسابقه را منتشر می‌کند. مقررات ملی دویدن در فرانسه
آسیا و اقیانوسیه. Asian Athletics با پیشینه از ۱۹۷۳، انجمن منطقه‌ای World Athletics و مسیر ارتباط قاره‌ای اعضای دوومیدانی، از جمله ایران، است. قهرمانی تریل آسیا–اقیانوسیهٔ ITRA برنامه‌ای است که ITRA معرفی می‌کند. شورای آسیا–اقیانوسیهٔ ISF زیر نظر همان فدراسیون کار می‌کند و پیشنهاد مسابقات قاره‌ای آن به تأیید ISF نیاز دارد. IOF نیز منطقهٔ آسیایی خود را دارد. برای تشخیص مقررات حاکم باید نام کامل رقابت و نهاد تصویب‌کننده را بررسی کرد. Asian Athletics · فهرست اعضای Asian Athletics · قهرمانی تریل آسیا–اقیانوسیهٔ ITRA · شوراهای قاره‌ای ISF · مناطق IOF
۴. استانداردسازی مقررات و مسیر اجرای ملی
دوی کوهستان و تریل. در متن ۲۰۲۶ بررسی‌شده، TR57.1 علامت‌گذاری مسیر، TR57.2 ایمنی و محیط‌زیست و TR57.4 انتشار پیشاپیش مقررات اختصاصی مسابقه را پوشش می‌دهد. طبق TR57.2 برگزارکننده باید جز در شرایط استثنایی بتواند ظرف ۳۰ دقیقه پس از اعلام وضعیت اضطراری به هر نقطهٔ مسیر دسترسی پیدا کند. طبق TR57.4 نقشه و پروفایل، دشواری‌های اصلی، زمان‌های قطع، نقاط امداد یا کنترل حسب مورد، تجهیزات، حدود کمک بیرونی و جریمه‌ها باید اعلام شوند. TR57.10 برای قهرمانی‌های بین‌المللی و منطقه‌ای به راهنمای فنی WMTRC ارجاع می‌دهد. TR57.6 در متن ۲۰۲۶ بررسی‌شده به رفتار مسابقه و جریمه مربوط است. هنگام استناد باید نسخهٔ سند را هم ثبت کرد. صفحهٔ رسمی مقررات، مجموعهٔ قواعد مسابقات و قواعد فنی را با تاریخ ۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ فهرست کرده است. متن قاعدهٔ TR57 · مقررات World Athletics · قهرمانی جهانی کوهستان و تریل
اسکای‌رانینگ و ورتیکال. عضو ملی باید قواعد ورزشی، مقررات برگزارکنندگان و مقررات اختصاصی رویداد را کنار هم بگذارد. در مسابقات مشمول قواعد ISF، مقررات محلی مسابقه باید با قواعد ورزشی ISF سازگار باشند و در اختلاف ورزشی، قواعد ISF و تصمیم داوران آن ملاک‌اند. خود ISF برای خدمات نجات رعایت دستورالعمل‌های کشور میزبان را هم لازم می‌داند. تأیید فنی مسیر و امکان استفادهٔ قانونی از آن دو بررسی جداگانه‌اند. قواعد ورزشی ISF · مقررات برگزارکنندگان ISF
اوریئنترینگ. فدراسیون ملی ابتدا شاخه و سطح رویداد را تعیین می‌کند و سپس قواعد همان شاخه و استاندارد مناسب نقشه را می‌گیرد. ISOM برای نقشه‌های متعارف اوریئنترینگ و ISSprOM برای نقشه‌های اسپرینت است. برای مسابقهٔ دارای رده‌بندی جهانی، مسیر درخواست رسمی IOF و تعیین ناظر فنی رویداد هم باید پیگیری شود. قواعد مسابقات IOF · استاندارد نقشه‌نگاری IOF · درخواست میزبانی IOF
گام اول، تعیین رشته و سطح تأیید. مشخص شود رویداد محلی، قهرمانی ملی، قاره‌ای یا جهانی است یا برای رده‌بندی یا گواهی مشخص درخواست می‌دهد. یک مسابقهٔ سربالایی ممکن است در قالب Uphill دوومیدانی یا VERTICAL اسکای تعریف شود و هر قالب الزامات خودش را دارد. متن قاعدهٔ TR57 · قواعد ورزشی ISF · درخواست میزبانی IOF
گام دوم، ثبت نسخه‌ها و دامنهٔ الزام. شماره و تاریخ متن بین‌المللی، راهنمای قهرمانی، آیین‌نامهٔ ملی و بخشنامه‌های محلی کنار هم ثبت شوند. در شیوه‌نامهٔ مسابقه روشن شود کدام بند الزام فدراسیونی، شرط تأیید رویداد یا توصیهٔ تخصصی است. مقررات World Athletics · مقررات ملی دویدن در فرانسه · راهنمای ایمنی ITRA
گام سوم، پیگیری جداگانهٔ تأیید ورزشی و مجوزهای محل. حسب مقررات کشور و محل باید دسترسی به زمین، الزامات محیط‌زیستی، بیمه، پوشش پزشکی و امداد و تأییدهای اداری بررسی شوند. اگر شرط تأیید ورزشی با الزام محلی سازگار نباشد، اصلاح مسیر یا قالب مسابقه و درخواست تصمیم کتبی از نهاد ورزشی مربوط از گزینه‌های اجرایی است. مقررات برگزارکنندگان ISF · مقررات ملی دویدن در فرانسه
گام چهارم، طرح ایمنی مختص مسیر. ارزیابی خطر، پوشش ارتباطی، زمان دسترسی امداد، نقاط تخلیه، مسئول تصمیم‌گیری و معیار توقف یا تغییر مسیر باید مشخص شوند. راهنمای ایمنی ITRA و مقالهٔ اجماعی پوشش پزشکی فوق‌ماراتن برای طراحی پوشش متناسب با دورافتادگی و دشواری مسیر قابل استفاده‌اند. دامنهٔ الزام اجرایی را مقررات قابل اعمال و طرح مصوب همان رویداد تعیین می‌کنند. متن قاعدهٔ TR57 · مقررات برگزارکنندگان ISF · راهنمای ایمنی ITRA · مقالهٔ اجماعی پوشش پزشکی فوق‌ماراتن
وضعیت ایران تا تاریخ بازبینی
مسیر دوومیدانی. فدراسیون دوومیدانی جمهوری اسلامی ایران در فهرست رسمی اعضای Asian Athletics آمده است. برای تعیین مرجع داخلی صدور مجوز یک مسابقهٔ مشخص تریل یا کوهستان، باید ابلاغیهٔ داخلی متناسب با همان قالب و محل بررسی شود. فهرست اعضای Asian Athletics · مقررات انجمن‌های قاره‌ای World Athletics
مسیر اسکای‌رانینگ. برای برگزاری مسابقه در ایران، شیوه‌نامهٔ «برگزاری مسابقات دوی کوهستان (اسکای‌رانینگ)» و ابلاغیهٔ مربوط به سطح و محل رویداد را از فدراسیون کوه‌نوردی و صعودهای ورزشی پیگیری کنید. شرایط میزبانی، تأیید مسیر و الزامات اجرایی هر مسابقه باید بر اساس نسخهٔ معتبر همان شیوه‌نامه و ابلاغیهٔ رویداد تعیین شود. وب‌سایت فدراسیون کوه‌نوردی و صعودهای ورزشی
مسیر اوریئنترینگ. برای مسابقات بین‌المللی جهت‌یابی، فهرست رسمی اعضای IOF و راهنمای درخواست میزبانی، مسیر پیگیری نمایندگی ملی و ثبت رویداد را مشخص می‌کنند. فهرست اعضای IOF · درخواست میزبانی IOF
۵. جمع‌بندی
برای تعیین مقررات، ابتدا قالب فنی و نظام تأیید مسابقه را مشخص کنید. برای کوهستان و تریل در نظام دوومیدانی از TR57 و راهنمای رویداد شروع کنید و از اسناد WMRA و ITRA متناسب با موضوع استفاده کنید. برای اسکای یا ورتیکال تحت پوشش ISF، قواعد ورزشی و مقررات برگزارکنندگان ISF مبناست. برای جهت‌یابی ورزشی، قواعد رشته و استاندارد نقشهٔ IOF را پیگیری کنید. در هر سه مسیر، نسخهٔ مقررات، تأیید ورزشی، طرح امداد و مجوزهای محلی باید در پروندهٔ همان مسابقه مشخص باشند. مقررات World Athletics · قهرمانی جهانی کوهستان و تریل · اسناد ISF · قواعد مسابقات IOF
منابع گزارش · متن بر پایهٔ ترجمهٔ مفاد مرتبط از اسناد اصلی و توضیح رابطهٔ آن‌ها در چارچوب هر رشته تنظیم شده است. پیوند سند مربوط در پایان هر بخش آمده است.
منابع نشان‌های تصویر شاخص · World Athletics · WMRA · ITRA · ISF · IOF.
